Światowe dziedzictwo
Tarnowskie Góry to miasto, w którym przez wieki biło industrialne serce regionu. Miasto od wieków było pionierem nowoczesnych rozwiązań inżynieryjnych, które napędzały rozwój całego regionu. Poznaj przełomowe rozwiązania technologiczne i nie tylko, które znalazły zastosowanie w Tarnowskich Górach.
⚒️
Rewolucja Parowa (1788)
To u nas uruchomiono Pierwszą maszynę parową. W kopalni „Fryderyk” uruchomiono pierwszą na stałym kontynencie europejskim (poza Anglią) maszynę parową, zwaną również ogniową, do odwadniania wyrobisk. Była to 32 callowa maszyna typu Newcomen, a jej uruchomienie nastąpiło w 1788 roku. Urządzenie to wykorzystywało kondensację pary wodnej do wytworzenia podciśnienia, co pozwalało na efektywne i ciągłe pompowanie wody z głębszych partii kopalni. Technologia ta umożliwiła dotarcie do bogatych złóż kruszców, które wcześniej były niedostępne z powodu regularnego zalewania wyrobisk.
Powstanie pierwszej na Górnym Śląsku szkoły górniczej zrewolucjonizowało system kształcenia kadr technicznych. Program nauczania łączył teorię z zakresu geologii, miernictwa i mechaniki z praktyką w podziemiach kopalni „Fryderyk”. Wykształceni w Tarnowskich Górach sztygarzy i inżynierowie wdrażali nowoczesne techniki wydobywcze w całym regionie oraz poza jego granicami. Szkoła została otwarta w 1803 roku, a zajęcia odbywały się przy Rynku w Domu Cochlera, a potem w budynku znajdującym się na dzisiejszym Placu Gwarków.
W 1528 wydano pierwszą ustawę górniczą zwaną Ordunkiem Gornym. Był to zbiór 72 artykułów regulujących działalność górników i kopalń. Na mocy dokumentu ustanowiono władzę górniczą i miejską. Dokument określał także m.in.: czas pracy robotników na 12 godzin na szychtę przez 7 dni w tygodniu oraz ich zarobki na poszczególnych stanowiskach. Ważnym skutkiem wprowadzenia tego dokumentu było powołanie spółki brackiej, czyli specjalnego funduszu, na który składali się robotnicy i który przeznaczano na potrzeby społeczne, między innymi na wypłatę świadczeń chorym czy ubogim pracownikom (ubezpieczenie). Rozwiązanie to stanowiło fundament pod nowoczesne systemy ubezpieczeń społecznych i znacznie wyprzedzało epokę feudalną. Ciekawostką jest wspomniane w dokumencie wymaganie, aby burmistrz rozumiał język polski, niemiecki i czeski.
Stworzony system górnośląskich kolei wąskotorowych (o rozstawie szyn 785 mm) służył do masowego transportu rud, węgla i wapienia między kopalniami, hutami i stacjami przeładunkowymi. Zastosowanie parowozów i standaryzacja torowisk pozwoliły na optymalizację logistyki w gęsto zaludnionym i uprzemysłowionym regionie. Do dziś przetrwał odcinek turystyczny, będący najstarszą działającą tego typu linią na świecie, stanowi on jedną z atrakcji Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego.
Otwarcie linii normalnotorowej połączyło miasto z Opolem i resztą sieci kolejowej, co doprowadziło do budowy jednej z największych stacji rozrządowych w Europie. Infrastruktura ta obejmowała dziesiątki kilometrów torów, nowoczesne nastawnie oraz wielkie parowozownie obsługujące ruch towarowy. Węzeł ten stał się kluczowym punktem dystrybucji surowców mineralnych i produktów przemysłowych na rynki międzynarodowe.
Aby odwodnić podziemia bez ponoszenia kosztów energii, wyryto kilometry podziemnych kanałów grawitacyjnych, w tym Głęboką Sztolnię „Fryderyk”. Sztolnie te, drążone z milimetrową precyzją przy minimalnym spadku, odprowadzały wodę z kopalń bezpośrednio do powierzchniowych cieków wodnych, takich jak rzeka Drama. System ten działa bezawaryjnie do dzisiaj, stanowiąc arcydzieło dawnej geodezji i hydrotechniki.
Wykorzystując czystą wodę pompowaną z podziemi kopalnianych, stworzono pierwszy w regionie międzygminny kompleks wodociągowy (Adolfschacht – później Staszic). Przemysłowe pompy parowe wtłaczały wodę pitną do sieci magistralnej, zasilając nie tylko Tarnowskie Góry, ale i odległe miasta aglomeracji, takie jak Bytom czy Królewska Huta (Chorzów). Była to innowacja w zakresie higieny i urbanistyki, rozwiązująca problem braku czystej wody w uprzemysłowionym regionie.
Obiekt ten powstał z inicjatywy burmistrza Richarda Ottego na dawnych terenach pogórniczych, pokrytych hałdami i warpiami. Przestrzeń zrekultywowano poprzez odpowiednie ukształtowanie terenu, nawiezienie żyznej ziemi oraz nasadzenie drzew i krzewów, tworząc malowniczy park. Był to jeden z pierwszych w Europie przykładów celowego i udanego przekształcenia zdegradowanego krajobrazu przemysłowego w nowoczesną przestrzeń rekreacyjną dla mieszkańców.
